Het niet-concurrentiebeding in commerciële overeenkomsten: hoe ver mag u gaan? (Backx Law)

Auteur: Benny Backx (Backx Law)

Een consultant werkt twee jaar voor u als zelfstandige onderaannemer, leert uw klanten en uw manier van werken kennen, en duikt drie maanden na het einde van de samenwerking op bij uw grootste klant. Of u neemt een handelszaak over, en de verkoper opent zes maanden later twee straten verder een gelijkaardige zaak. Twee heel verschillende situaties, met dezelfde vraag: hoe ver mag een niet-concurrentiebeding gaan?

Het uitgangspunt: u hebt veel vrijheid, maar niet onbeperkt

Tussen ondernemingen bestaat, buiten de specifieke regels voor werknemers en handelsagenten, geen apart wettelijk kader voor het niet-concurrentiebeding. U hebt dus in beginsel veel contractuele vrijheid om zo’n beding op te leggen, ongeacht of het gaat om een overname, een samenwerkingsovereenkomst of een andere commerciële relatie.

Die vrijheid is echter niet onbeperkt. Iedereen heeft het recht om vrij een economische activiteit naar keuze uit te oefenen (artikel II.3 van het Wetboek van Economisch Recht). Een niet-concurrentiebeding beperkt net dat recht. Gaat die beperking te ver, dan loopt u het risico dat een rechter het beding geheel of gedeeltelijk buiten werking stelt.

Drie grenzen waarmee u rekening moet houden

Rechters kijken daarbij vooral naar drie zaken: welke activiteiten het beding verbiedt, hoelang het duurt, en in welk gebied het geldt. Gaat u op een van die drie vlakken verder dan nodig, dan riskeert u dat het beding sneuvelt:

• het beding mag enkel activiteiten uitsluiten die rechtstreeks concurreren met uw onderneming, en die uw wederpartij vóór of tijdens de samenwerking ook effectief uitoefende;
• het beding moet beperkt zijn tot de tijd die u nodig hebt om uw belangen te beschermen. Bij een overname van een handelszaak wordt misschien een langere termijn aanvaard dan bij een gewone samenwerkingsovereenkomst, maar ook daar zijn er grenzen;
• het beding moet beperkt zijn tot een geografisch gebied dat in verhouding staat tot uw eigen werkgebied. Bent u enkel in Vlaanderen actief, dan kan u een verbod voor heel Europa niet afdwingen.

Te ruim beding? Dat betekent niet automatisch dat het hele beding wegvalt

Stel dat uw beding toch te ruim blijkt, bijvoorbeeld qua duur. Dat wil niet automatisch zeggen dat het volledige beding wegvalt. Een rechter kan het beding, in plaats van het integraal te schrappen, herleiden tot wat wél toegelaten is: bijvoorbeeld een termijn van vijf jaar terugbrengen naar twee jaar, in plaats van het beding helemaal te laten vallen.

Die mogelijkheid staat of valt wel met hoe u het beding hebt opgesteld. Neem daarom steeds een deelbaarheidsbeding op: een clausule die uitdrukkelijk bepaalt dat, als een deel van het beding ongeldig zou zijn, dit de rest van de overeenkomst niet aantast, en dat de rechter het beding mag herleiden tot wat wettelijk wel kan. Zonder zo’n clausule loopt u een groter risico dat een rechter het beding gewoon volledig schrapt.

Praktisch: hoe stelt u een goed niet-concurrentiebeding op?

Vier concrete stappen om uw niet-concurrentiebeding, of het nu gaat om een overname, een samenwerking met een zelfstandige consultant of onderaannemer, of een andere commerciële overeenkomst, afdwingbaar te maken.

STAP 1: Omschrijf de verboden activiteiten nauwkeurig

Vermijd algemene formuleringen zoals “elke concurrerende activiteit”. Beschrijf precies welke activiteiten verboden zijn, en beperk dit tot de activiteiten die uw wederpartij vóór of tijdens de samenwerking daadwerkelijk uitoefende. Een te ruime omschrijving ondermijnt de geldigheid van het volledige beding.

STAP 2: Bepaal een redelijke duur, afgestemd op de samenwerking

Stem de duur af op de reële noden: hoe lang heeft u nodig om uw klantenrelatie te consolideren of een vervanger in te werken? Een clausule van twee jaar voor een samenwerking van drie weken zal niet als redelijk worden beschouwd. Vermeld steeds een uitdrukkelijke einddatum.

STAP 3: Bepaal een proportioneel geografisch toepassingsgebied

Baken het gebied af op basis van waar uzelf effectief actief bent, niet op basis van waar u ooit zou willen groeien.

STAP 4: Neem een deelbaarheidsbeding en een schadebeding op

Voorzie uitdrukkelijk dat de ongeldigheid van een deel van het beding de rest van de overeenkomst niet aantast, en dat de rechter het beding kan herleiden tot wat wel toegelaten is. Voeg daarnaast een schadebeding toe: bij schending van een niet-concurrentiebeding is de werkelijk geleden schade vaak moeilijk te bewijzen en te becijferen. Een vooraf bepaalde, redelijke forfaitaire vergoeding vermijdt die discussie. Vermeld dat u bij hogere werkelijke schade nog steeds een aanvullende vergoeding kan vorderen.

Vergeet de precontractuele informatieplicht niet

Bij bepaalde commerciële samenwerkingsovereenkomsten (bijvoorbeeld franchise) legt de wet u een informatieverplichting op: u moet de belangrijkste contractuele bepalingen, waaronder het niet-concurrentiebeding, uiterlijk één maand vóór het sluiten van de overeenkomst schriftelijk meedelen (artikelen X.26 tot X.30 WER). Doet u dat niet, dan loopt u het risico dat uw wederpartij binnen twee jaar na het sluiten van de overeenkomst de nietigheid van de hele overeenkomst inroept.

Besluit

Een niet-concurrentiebeding in een commerciële overeenkomst geeft u meer vrijheid dan bij een werknemer, maar diezelfde vrijheid maakt het beding ook kwetsbaarder als u het niet zorgvuldig opstelt, ongeacht of het gaat om een overname, een samenwerking met een zelfstandige of een andere commerciële relatie. Een nauwkeurige omschrijving, een redelijke duur en een proportioneel gebied zijn de basis. Een deelbaarheidsbeding is uw vangnet wanneer de rechter daar toch anders over oordeelt.

Bron: Backx