Slotfactuur onterecht ingehouden? Ook de aannemer kan zijn prestaties opschorten (Gevaco Advocaten)

Auteur: Maarten Broekx (Gevaco Advocaten)

Een opdrachtgever die gebreken vaststelt, kan onder bepaalde voorwaarden de betaling van een factuur tijdelijk opschorten. Maar wat als de slotfactuur ten onrechte of in een niet-gerechtvaardigde omvang wordt ingehouden? Kan de aannemer dan op zijn beurt weigeren om nog verder tussen te komen?

In een arrest van 5 oktober 2026 bevestigt het Hof van Cassatie dat een aannemer zich, afhankelijk van de concrete omstandigheden, op de exceptie van niet-uitvoering kan beroepen wanneer de opdrachtgever de slotfactuur ten onrechte inhoudt. Vereist is wel dat er voldoende samenhang bestaat tussen de wederzijdse verbintenissen en dat de aannemer zijn opschortingsrecht te goeder trouw uitoefent.

De opdrachtgever kan de genotsderving die uit een dergelijke gerechtvaardigde opschorting voortvloeit, vervolgens niet zonder meer op de aannemer verhalen.

Een zwembad dat twee weken buiten gebruik bleef

Een opdrachtgever had een aannemer belast met de installatie van een zwembad in zijn tuin. Na de uitvoering van de werken weigerde hij de slotfactuur te betalen. Hij verwees daarvoor naar problemen met de installatie en naar het feit dat het zwembad gedurende ongeveer twee weken niet kon worden gebruikt.

Voor die periode van stilstand vorderde de opdrachtgever een vergoeding wegens genotsderving van 250 euro per dag.

De aannemer stelde daartegenover dat de opdrachtgever de slotfactuur ten onrechte volledig onbetaald had gelaten. Volgens de aannemer rechtvaardigde die niet-betaling dat hij zijn verdere tussenkomst aan de zwembadinstallatie opschortte totdat de opdrachtgever zijn eigen betalingsverplichting nakwam.

Het hof van beroep te Brussel volgde het standpunt van de aannemer. De appelrechters oordeelden dat de opdrachtgever de slotfactuur ten onrechte had ingehouden en dat de aannemer zich te goeder trouw op de exceptie van niet-uitvoering kon beroepen. De gevorderde vergoeding wegens genotsderving werd daarom niet toegekend.

De opdrachtgever stelde tegen die beslissing cassatieberoep in.

Wat is de exceptie van niet-uitvoering?

Bij een wederkerige overeenkomst hebben beide partijen verbintenissen tegenover elkaar. Bij een aannemingsovereenkomst moet de aannemer de overeengekomen prestaties correct uitvoeren, terwijl de opdrachtgever de overeengekomen prijs moet betalen.

Wanneer een van de partijen haar verbintenissen niet nakomt, kan de andere partij onder bepaalde voorwaarden de uitvoering van haar eigen verbintenissen tijdelijk opschorten. Dit wordt de exceptie van niet-uitvoering, ook wel ENAC genoemd.

De opschorting maakt geen einde aan de overeenkomst. Zij geeft de betrokken partij evenmin het recht om haar verbintenis definitief niet uit te voeren. De uitvoering wordt slechts tijdelijk uitgesteld in afwachting van de nakoming door de wederpartij.

De exceptie moet bovendien te goeder trouw worden uitgeoefend. Bij die beoordeling kunnen onder meer de ernst van de tekortkoming, de omvang van de opgeschorte prestatie en de gevolgen van de opschorting een rol spelen.

Voor overeenkomsten waarop Boek 5 van het Burgerlijk Wetboek van toepassing is, is de exceptie van niet-uitvoering wettelijk geregeld in artikel 5.239 BW. Voor oudere overeenkomsten moet rekening worden gehouden met het toepasselijke overgangsrecht en met de regels die reeds vóór de invoering van Boek 5 door de rechtspraak en rechtsleer werden erkend.

Er moet voldoende samenhang bestaan

In cassatie voerde de opdrachtgever onder meer aan dat er onvoldoende samenhang bestond tussen zijn verplichting om de slotfactuur te betalen en de verdere tussenkomst die van de aannemer aan de zwembadinstallatie werd gevraagd.

Volgens de opdrachtgever kon de aannemer zich niet op de niet-betaling van de slotfactuur beroepen om zijn tussenkomst uit te stellen. De aannemer kon volgens hem evenmin op die manier ontsnappen aan een vergoeding voor de genotsderving die tijdens de stilstand van het zwembad was ontstaan.

Het Hof van Cassatie volgde die redenering niet.

Voor de toepassing van de exceptie van niet-uitvoering moet er voldoende verknochtheid bestaan tussen de verbintenissen die tegenover elkaar worden geplaatst. Die verbintenissen hoeven niet noodzakelijk hetzelfde voorwerp te hebben.

In deze zaak konden de appelrechters een voldoende nauwe samenhang aannemen tussen enerzijds de betaling van de slotfactuur en anderzijds de verdere tussenkomst van de aannemer aan de zwembadinstallatie.

Het arrest betekent dus niet dat iedere niet-betaalde factuur de aannemer automatisch het recht geeft om elke verdere prestatie te weigeren. Of er voldoende samenhang bestaat, moet telkens worden beoordeeld aan de hand van de concrete overeenkomst, de aard van de tekortkoming en de prestaties die worden opgeschort.

Wanneer de opdrachtgever zelf ten onrechte opschort

Een opdrachtgever kan in bepaalde omstandigheden de betaling van een factuur opschorten wanneer de aannemer zijn verbintenissen niet correct uitvoert. De opdrachtgever moet die maatregel evenwel gerechtvaardigd en te goeder trouw toepassen.

Een beperkt gebrek rechtvaardigt niet zonder meer dat een omvangrijke factuur volledig onbetaald blijft. Onder meer de ernst van het gebrek, de vermoedelijke herstelkosten, de omvang van de factuur en het gedrag van beide partijen kunnen bij die beoordeling van belang zijn.

Wanneer de opdrachtgever de betaling ten onrechte opschort, kan deze tekortkoming op haar beurt een opschorting door de aannemer rechtvaardigen. Dat gevolg treedt evenwel niet automatisch in.

Ook de reactie van de aannemer moet voldoende verband houden met de niet-betaling en te goeder trouw worden uitgeoefend. De aannemer kan zich dus niet louter op het bestaan van een openstaande factuur beroepen om iedere verdere tussenkomst zonder meer te weigeren.

Een gerechtvaardigde opschorting kan een vordering wegens genotsderving uitsluiten

De opdrachtgever vorderde een vergoeding van 250 euro per dag omdat het zwembad gedurende ongeveer twee weken niet kon worden gebruikt.

Een vergoeding wegens genotsderving veronderstelt dat de schade aan een toerekenbare tekortkoming van de aannemer kan worden verbonden. Wanneer de aannemer gerechtigd is om zijn verdere tussenkomst tijdelijk op te schorten wegens een onterechte niet-betaling door de opdrachtgever, vormt de daaruit voortvloeiende vertraging niet zonder meer een fout van de aannemer.

Het Hof van Cassatie oordeelde niet zelf opnieuw over de feiten. Het controleerde of de appelrechters hun beslissing wettig konden nemen.

Volgens het Hof van Cassatie konden de appelrechters op grond van hun vaststellingen oordelen dat de aannemer zich te goeder trouw op de exceptie van niet-uitvoering had beroepen en dat geen vergoeding verschuldigd was voor de genotsderving die met die gerechtvaardigde opschorting verband hield.

Daaruit mag evenwel geen algemene regel worden afgeleid dat tijdens iedere gerechtvaardigde opschorting elke aanspraak op een vergoeding wegens genotsderving uitgesloten is. Er moet steeds concreet worden onderzocht:

• wanneer de genotsderving is ontstaan;
• welke tekortkoming de stilstand heeft veroorzaakt;
• of de aannemer gerechtigd was zijn verdere tussenkomst op te schorten;
• gedurende welke periode die opschorting gerechtvaardigd bleef;
• en of een deel van de schade eventueel voortvloeit uit een afzonderlijke tekortkoming van de aannemer.

Het cassatieberoep werd verworpen

Het Hof van Cassatie verwierp het cassatieberoep van de opdrachtgever. De opdrachtgever werd tevens veroordeeld tot de kosten van het cassatiegeding.

Het arrest bevatte daarnaast procedurele betwistingen, onder meer over conclusies en de gevolgen die aan het stilzwijgen van een procespartij konden worden verbonden. Deze bijdrage beperkt zich tot het onderdeel over de exceptie van niet-uitvoering en de gevorderde vergoeding wegens genotsderving.

Wat betekent dit voor opdrachtgevers?

Het arrest betekent niet dat een opdrachtgever een slotfactuur altijd volledig moet betalen wanneer er nog problemen of gebreken bestaan. Een tijdelijke opschorting kan gerechtvaardigd zijn, maar moet zorgvuldig en te goeder trouw worden toegepast.

Hoewel de volgende aandachtspunten niet allemaal als afzonderlijke voorwaarden in het arrest worden geformuleerd, verdient het vanuit bewijsrechtelijk en risicobeheersend oogpunt aanbeveling om:

• de vastgestelde gebreken onmiddellijk en schriftelijk te melden;
• de gebreken zo concreet mogelijk te omschrijven en met foto’s of technische vaststellingen te documenteren;
• de aannemer een redelijke mogelijkheid te geven om de problemen te onderzoeken;
• duidelijk te motiveren waarom een factuur geheel of gedeeltelijk wordt betwist;
• het ingehouden bedrag af te stemmen op de ernst van de tekortkoming en de vermoedelijke herstelkosten;
• het niet-betwiste gedeelte van de factuur tijdig te betalen;
• bewijs te verzamelen van eventuele herstelkosten en genotsderving;
• en uitdrukkelijk mee te delen dat de betaling tijdelijk wordt opgeschort en niet definitief wordt geweigerd.

Een algemene weigering om de volledige slotfactuur te betalen, zonder concrete motivering of redelijke verhouding tot de vastgestelde problemen, houdt een belangrijk juridisch risico in.

Wat betekent dit voor aannemers?

Ook de aannemer mag niet automatisch elke verdere tussenkomst weigeren zodra een factuur onbetaald blijft. Hij moet kunnen verantwoorden waarom de niet-betaling een tijdelijke opschorting van zijn eigen prestaties rechtvaardigt.

Daarbij moet onder meer worden nagegaan of de openstaande factuur daadwerkelijk opeisbaar is, of de opdrachtgever concrete gebreken heeft gemeld en of voldoende samenhang bestaat tussen de betalingsachterstand en de prestatie die de aannemer wenst op te schorten.

Ook voor aannemers is het daarom aangewezen om:

• na te gaan welk deel van de factuur daadwerkelijk wordt betwist;
• schriftelijk te antwoorden op de gemelde gebreken;
• de opdrachtgever formeel tot betaling van het niet-betwiste bedrag aan te manen;
• duidelijk aan te kondigen welke verdere prestaties tijdelijk worden opgeschort;
• de redenen voor die opschorting concreet te omschrijven;
• aan te geven onder welke voorwaarden de werkzaamheden worden hervat;
• en dringende maatregelen te nemen wanneer dat noodzakelijk is om verdere schade te voorkomen.

Een aannemer die zonder voldoende grond iedere verdere tussenkomst weigert, loopt zelf het risico dat zijn opschorting als strijdig met de goede trouw wordt beschouwd.

Een betwiste slotfactuur? Handel zorgvuldig en leg uw standpunt schriftelijk vast

Het arrest bevestigt dat de exceptie van niet-uitvoering geen exclusief verweermiddel van de opdrachtgever is. Ook de aannemer kan zijn verdere prestaties tijdelijk opschorten wanneer de opdrachtgever zijn betalingsverplichtingen niet nakomt.

De kernvraag is telkens of er voldoende samenhang bestaat tussen de betrokken verbintenissen en of de opschorting te goeder trouw wordt uitgeoefend.

Wie een factuur inhoudt, moet daarom vooraf nagaan of daarvoor een voldoende concrete en gerechtvaardigde reden bestaat. Wie vervolgens zijn verdere prestaties opschort, moet op zijn beurt kunnen aantonen dat die reactie voldoende verband houdt met de niet-betaling en niet verder gaat dan in de gegeven omstandigheden verantwoord is.

Het arrest kan als volgt worden samengevat:

Wanneer een opdrachtgever een slotfactuur ten onrechte inhoudt, kan de aannemer, indien voldoende verknochtheid bestaat tussen de wederzijdse verbintenissen, zijn verdere tussenkomst te goeder trouw opschorten. De appelrechter kan in dat geval oordelen dat de genotsderving die uit die gerechtvaardigde opschorting voortvloeit, niet voor vergoeding door de aannemer in aanmerking komt. Of aan die voorwaarden is voldaan, moet steeds aan de hand van de concrete omstandigheden worden beoordeeld.

Bij aannemingsgeschillen lopen discussies over gebreken, herstelverplichtingen, openstaande facturen, opschorting, genotsderving en schadevergoeding vaak door elkaar. Een ondoordachte opschorting kan het oorspronkelijke geschil vergroten en aanleiding geven tot bijkomende schadeclaims.

Bron: Gevaco Advocaten